طبق ماده ۴۶۴ قانون مدنی: «معاوضه عقدی است که بهموجب آنیکی از طرفین مالی میدهد بهعوض مال دیگر که از طرف دیگر اخذ میکند، بدون ملاحظه اینکه یکی از عوضین مبیع و دیگری ثمن باشد». بهعبارتدیگر همانطور که معامله کالا با پول را بیع مینامند، معامله کالا با کالا را معاوضه میگویند. اگر یکطرف علاوه بر کالا مبلغی هم سرانه بدهد، با توجه به میزان سرانه و عرف ممکن است آن عقد، معاوضه و یا بیع تلقی شود البته توافق و اراده طرفین هم در این قضیه مؤثر است.
معاوضه از عقود تملیکی و لازم است که مانند بیع با اقاله و یا شروط قراردادی قابلفسخ است.
بین عقد بیع و عقد معاوضه تفاوتهایی به شرح ذیل وجود دارد:
الف)- بیع مخصوص معاملاتی است که موضوع آن کالا یا عین باشد مانند فروش خودرو یا کاشانه
ب)- در معاوضه ممکن است موضوع معامله چه ازیکطرف چه از هر دو طرف «عین» یا «منفعت» یا «حق» مالی باشد. و گستردهتر از عقد بیع است.
ج)- احکام خاص بیع مانند خیار مجلس، خیار تأخیر ثمن و خیار حیوان در معاوضه جاری نیست.
د)- حق شفعه مخصوص عقد بیع است و در معاوضه راه ندارد.
نکته: لازم به ذکر است زمانی که دو طرف قصد معاوضه ملک خود را دارند میبایست مراتب صریحاً و بهطور واضح در قرارداد ذکر و به آن اشاره شود.
